Người hát rong trên đỉnh Cộk Xổi

Tiến Tân |

Để lên đến đỉnh Cộk Xổi (xã Tà Rụt, huyện Đakrông, tỉnh Quảng Trị) phải mất gần hai tiếng đi bộ băng rừng từ đường Hồ Chí Minh vào. Men theo những lối mòn do trâu kéo gỗ ám sương núi và vắt rừng, một bên là núi đá chênh chao, một bên là vực hun hút. Sau gần hai tiếng đồng hồ đi bộ, chúng tôi thoảng nghe trong tiếng thác nước xa xa là tiếng đàn Ăng Krao vang lên réo rắt, như tiếng những người con gái, con trai tâm tình bên bờ suối vào những mùa đi sim. Hồ Văn Hưng người dẫn đường cho chúng tôi kêu lên: Đấy! Tiếng đàn của Pả Sen. Chúng tôi thở phào, vậy là đến rồi.

Pả Sen (Mai Hoa Sen) không hề nhận mình là Nghệ nhân hay nghệ sĩ nhưng cái cốt nghệ sĩ trong ông thì luôn toát ra ngoài qua từng câu nói hành động. Ngay như trong cách nhận mình “Bố chỉ là một người hát rong thôi” cũng đã thể hiện cái chất nghệ sĩ ấy.

Người nghệ nhân nông dân đổi tên theo tên của người yêu

Nhà của nghệ nhân Mai Hoa Sen nằm lưng chừng đỉnh núi. Chúng tôi gặp được ông khi bóng chiều dần buông, khi đàn gia súc được ông lùa từ trên núi về. Nơi căn nhà mới cất, ông mời khách cùng ngồi uống rượu bên bếp lửa hồng. Đặt chén rượu xuống sàn, ông đập tay làm nhịp. Điệu hát Ka Lơi do người nghệ nhân già cất lên nồng nàn, đây là điệu hát dân ca mà người Pa Kô vẫn thường dùng mỗi dịp khách đến chơi nhà. Ánh lửa hồng chấp chới rạng tỏ trên khuôn mặt đã in dấu thời gian với những nét nghệ sĩ không thể lẫn, ông say sưa trong những câu hát. Kết thúc bài dân ca, vuốt mái tóc muối sương, người nghệ nhân già kể cho chúng tôi nghe câu chuyện về đời mình.

Đường vào nhà của Nghệ nhân Mai Hoa Sen
Đường vào nhà của Nghệ nhân Mai Hoa Sen

Nghệ nhân Mai Hoa Sen vốn sinh ở bản Tân Đi xã A Vao, huyện Hướng Hóa (nay huyện Đakrong), tỉnh Quảng Trị. Tên cha sinh mẹ đẻ đặt cho ông là Cu Xel Ka Lang, sau đó ông mới … “tự ý” đổi thành Mai Hoa Sen, ông nói như cắt nghĩa: “Mai là tên người con gái mà bố yêu, cô ấy là một trong bốn cô gái thanh niên xung phong hy sinh trong một trận bom B52 trút xuống ở A Lưới năm 1966, Hoa là biểu trưng cho vẻ đẹp của người con gái đó, còn Sen là tên bố…”.

Năm 18 tuổi, nghệ nhân Mai Hoa Sen ra Hà Tây học trường Sĩ quan Lục quân 1, sau đó chuyển về trường Trung cấp Kỹ thuật 557 tại Vĩnh Phú. Năm 1971 ông về xưởng A32 quân khu Trị Thiên để sửa chữa, bảo dưỡng trang thiết bị quân đội. Năm 1975 ông phụ trách gỡ bom mìn ở địa bàn tỉnh Thừa Thiên Huế, năm 1977 trở về phục viên. Sau 34 năm lăn lộn khắp nơi chiến đấu và phục vụ chiến đấu, hành trang của ông vẫn luôn có chiếc đàn Ăng quại (Đàn môi) bên mình, những điệu nhạc réo rắt toát ra từ chiếc đàn nhỏ đã giúp cho ông cùng đồng đội xua tan những mệt nhọc và nỗi nhớ quê hương. Bước chân của ông đến những miền đất mới thì từng khúc hát, bài hát lại nối tiếp ra đời vừa để phục vụ chiến đấu vừa là cái tấm lòng của ông trải ra cùng với những vẻ đẹp của núi sông, con người.

Nhà của Nghệ nhân Mai Hoa Sen
Nhà của Nghệ nhân Mai Hoa Sen

Từ thời người dân bản làng ông còn “theo dấu chân nai đi trồng hạt lúa, theo dấu chân hổ đi trồng hạt ngô”, lấy câu hát làm người bạn đường, lấy tiếng hú để tìm thấy nhau. Những người mẹ địu con làm rẫy hát lên những khúc hát Akay (khúc hát ru con), những ngày hội làng, bên bếp lửa hồng, nâng chén rượu nồng nghe già làng hát những khúc hát của điệu Ka Lơi (Khúc hát mời khách chung vui bên ché rượu), rồi những đêm trăng sáng, những buổi đi sim trong không gian tươi đẹp của núi rừng, bên suối những người con trai con gái lại hát cho nhau nghe những điệu hát Cha chấp (Hát đối đáp) để thổ lộ tâm tình của mình. Lúc đó, nghệ nhân Mai Hoa Sen đã bộc lộ năng khiếu đặc biệt về nghệ thuật, những bài dân ca ấy ông chỉ cần nghe qua một lần là nhớ, có những bài hàng trăm câu hát ông chỉ cần nhẩm qua một lần là thuộc, đó là vốn văn hóa ông cóp nhặt và giữ gìn cho đến bây giờ. Ông nói: “Từ những câu hát ấy, nếu chú ý thì rất dễ thuộc, phiên âm ra chữ quốc ngữ thì không vần, nhưng tiếng Pakô thì rất vần”.  

Trong trái tim của người nghệ nhân già ấy, giờ đây là những kho tàng những câu ca và văn hóa dân gian. Bàn tay ông đã chai sần, ông run run đưa bàn tay dịch đại ý trên giấy những câu hát của mình cho khách hiểu một cách khó nhọc. Ông cười giải thích: “Lâu ngày tưởng chừng như quên mất đường đi của cây bút…”. Nhưng khi được hỏi: Những bài dân ca có lời dài thế không có gì ghi lại liệu bố có quên không? Ông cười trả lời: “Không quên được, bởi tất cả đã ở trong này rồi (ông đưa tay chỉ vào đầu)”.

Không hề nhận mình là một người nghệ sĩ hay nghệ nhân. Ông chỉ xem mình là một người hát rong bên đỉnh Cộk Xổi. Đêm, bên bát rượu, ngoài trời sương giăng mắc, trăng thượng tuần như khoác một tấm áo lên những đỉnh núi âm u muôn đời. Đưa tay mở cánh cửa gió, nghệ nhân Mai Hoa Sen lại mang chiếc đàn Talư ra để đánh và hát một làn điệu dân ca của người Pa Kô. Điệu hát vang lên trầm buồn du dương. Hỏi ra mới biết đó là điệu hát Terateck (tên một loài ve có tiếng kêu rất buồn), điệu hát dành cho đôi lứa yêu nhau thổ lộ tâm tình. Điệu hát có những câu là lời tâm sự của một chàng trai khi tình yêu không được đáp trả vang lên buồn thê thiết:

Nghệ nhân Mai Hoa Sen và những người bạn
Nghệ nhân Mai Hoa Sen và những người bạn

… Tôi khóc lúc nằm, tôi khóc lúc ngồi cũng chẳng ai thương.

Nước mắt tôi rơi xuống làm mục cả cây along troi (cây vỏ dùng ăn trầu).

Nước mắt tôi rơi xuống làm ướt cả lõi cây gỗ cứng đã lâu lắm rồi mà không ai biết…

Tôi thấy em đi qua một vùng thảo nguyên mênh mông rất đẹp mà tôi thì vẫn khổ.

Tôi nhìn thấy dáng em thướt tha dọc con khe Ba lình (Một khe suối trước đây rất đẹp ở xã Avao, huyện Đakarông, tỉnh Quảng Trị).

Nếu được, tôi xin hóa làm cây tre để mọc chung với em...

Nếu được, tôi xin hóa thành dây mây để cùng em quấn quýt… (dịch ý)

Nghệ thuật bám sát cuộc sống

9 làn điệu dân ca thuộc nằm lòng, 12 nhạc cụ truyền thống tay quen chế tạo, nghệ nhân Mai Hoa Sen trở thành báu vật sống của núi rừng Trường Sơn. Nhưng đối với ông, nghệ thuật đơn giản là xuất phát từ cuộc sống và cũng vì cuộc sống mà cống hiến. Ông nói: Ngày xưa, những nhạc cụ cũng vì cuộc sống của con người mà xuất hiện, thứ thì dùng để thổ lộ tấm lòng như Đàn môi, Khèn bè … thứ để truyền tín hiệu như Tù và, Càdọc adòn (tù và loại nhỏ)… những làn điệu dân ca cũng vì cuộc sống mà phục vụ như điệu hát Akay (Ru con), điệu Ka lơi (Khúc hát mời khách chung vui bên ché rượu), điệu Terateck (điệu hát tỏ tình trai gái)…. Nên trong cuộc sống cũng cần phải vận dụng những làn điệu nhạc cụ đúng hoàn cảnh đúng mục đích thì cái hồn mới giữ được.

Không những lưu giữ những làn điệu dân ca đang có nguy cơ mai một, nghệ nhân Mai Hoa Sen còn sáng tác những bài hát mới, ông đã kết hợp một cách khéo léo 12 làn điệu dân ca mà mình thuộc nằm lòng với câu hát mới sáng tác. Những bài hát cứ tự nhiên vang lên trong đầu ông mà không hề cần giấy bút ghi lại, đó cũng là những lời gan ruột của ông giải bày với quê hương đất nước. Những bài hát như: “Chiếc mũ tai bèo”, “Lá thư hậu phương”, “Con dốc Tỳ Ngôi”, “Nhớ mãi không quên”… đều bám sát với thực tế chiến đấu và cuộc sống của người lính, trong những năm tháng ông còn trong quân ngũ.

Cho đến bây giờ, nghệ nhân Mai Hoa Sen vẫn không thể nào quên được kỷ niệm ngày mình trở về, khi những bà những mẹ già run rẩy bước xuống những bậc cầu thang ôm chầm lấy ông và hỏi những người con, người cháu, người chồng của họ sao lại chưa trở về? Trong vòng tay của các bà, các mẹ, các chị ông nghẹn ngào và không thể nào trả lời được, bởi có những đồng đội, những người anh em đồng hương cùng ra đi nhưng chẳng có được ngày về. Và ngay tối hôm đó bên bếp lửa, nơi bậc nhà sàn ông đã đánh chiếc đàn A Ble cất lên bài hát cảm thương cho những gia đình có những người con không thể trở về. Bài hát nhớ mãi không quên ra đời như vậy. Nghệ nhân Mai Hoa Sen nói: “Bài hát đó là tiếng lòng giải bày tấm chân tình đồng cảm của bố với những mất mát mà những gia đình có người hy sinh trong chiến tranh, không riêng gì những người cùng bản làng mà tất cả mọi người trên đất nước Việt Nam mình” Bên ché rượu nồng ông cất giọng trầm trầm với những câu hát thấm đẫm nước mắt, “Em tìm anh trên khắp mọi miền Tổ quốc yêu thương. Em tìm anh trên khắp nẻo đường quê hương đất nước. Từ rừng núi cao cho đến biển sâu từ mục Nam Quan cho tới Cà Mau vẫn không thấy bóng anh, giờ anh ở nơi nào? Anh thương ơi! anh ở nơi nào mà sao không nói một lời với em. Anh ra đi đã mấy năm trường. Anh chiến đấu đã mấy chiến trường, bây giờ đất nước thanh bình, bắc nam sum họp, một gia đình đông vui, trong đó có công anh góp phần anh ơi…”

Nghệ nhân Mai Hoa Sen
Nghệ nhân Mai Hoa Sen

Năm 1977 ông phục viên và trở về lao động sản xuất cùng bà con, dân bản. Ông tâm sự: Ngày đó, thấy đồng bào mình còn phá rừng nhiều quá, mảnh đất ngày nào còn “nằm ngửa thấy ong, nằm nghiêng thấy cá” nay tác tan, trọc lốc, đến mỗi mùa mưa lũ đất đai hoa màu lại theo nước lũ mà đi mất. Đau đớn với rừng xanh với những tiếng tiếng vượn hót đẫm chất nguyên sơ của núi rừng. Nhưng làm sao để người dân hiểu, đặc biệt là lớp trẻ phải giữ lấy màu xanh của rừng. Qua cách nhìn nghệ thuật đậm chất nhân sinh, sau nhiều suy nghĩ ông sáng tác bài hát “Giữ lấy rừng xanh” lời của người Pa Kô nhưng nhạc lại theo điệu hip hop để lớp trẻ dễ nhớ, dễ hiểu mà làm theo. Bài hát rộn ràng của ông được lớp trẻ đón nhận nhiệt tình. Bài hát có những câu như: “Các bạn ơi! Ơi! Tới đây lắng mà nghe, nghe tôi kể chuyện. Chuyện gì? Chuyện là chuyện đừng phá rừng già, đừng phát rừng nguồn, để chống xói mòn, chống lũ lụt khỏi trôi cửa nhà dân làng ta, a hà ha. Từ xưa ta nghe lời Bác, lời Đảng, gái trai, trẻ già ta thi đua bảo vệ rừng già, ta thi đua bảo vệ rừng nguồn….”

Đã ba năm nay người nghệ nhân già ấy đã chuyển gia đình mình lên núi làm kinh tế, ông trở thành người đầu tiên trong bản Kahep của xã Tà Rụt, huyện Đakrông lên đỉnh núi làm kinh tế trang trại. Ông nói như giải thích: “Mình bây giờ đang là chủ tịch Hội người cao tuổi là đảng viên mình phải gương mẫu trong phát triển kinh tế. Nói vậy chứ thời gian mình quyết định chuyển lên đây sinh sống không ít bà con còn cười cho rằng mình lên núi để ruồi trâu đốt chết”. Nhưng bây giờ, trên diện tích đất gần 7 ha của mình ông quy hoạch nuôi hàng chục con dê, bò và trâu kết hợp nuôi cá, hằng năm cho thu nhập hàng chục triệu đồng. Mỗi ngày khi nắng chiều sắp tắt những đàn bò đàn dê của ông lại tìm đường về trại trong tiếng khèn trầm bổng của người chủ.

“Lớp trẻ bây giờ lại không mặn mà với văn hóa truyền thống”, ông nói mà đượm buồn. Đó là điều mà người nghệ nhân già luôn luôn canh cánh trong lòng. Trong rừng xa, tiếng gà rừng đã gáy điểm canh. Ông tâm sự: "Phải chi những làn điệu, những bài hát của ông được lưu giữ lại, phải chi lớp trẻ mặn mà hơn với nhạc cụ truyền thống". Đã có biết bao người nghệ nhân vốn là “cái kho” lưu giữ những làn điệu dân ca, họ ra đi thì những bài dân ca đã chết đi và giá trị đó sẽ mất đi mãi mãi, chẳng bao giờ còn lại. Đưa mắt nhìn đứa con trai giờ đang học lớp 9, Hồ Công, giờ đây em đã bắt đầu đánh được các nhạc cụ đơn giản, những làn điệu dễ nhớ. Nhưng theo nghệ nhân Mai Hoa Sen thì con ông mới chỉ thích thú với các giá trị văn hóa cổ truyền. Nhưng thích thú thôi thì chưa đủ, cần phải biến niềm yêu thích thành đam mê, điều đó đòi hỏi thời gian và một sự am hiểu nhất định. Đặc biệt là đối với các bài dân ca, bên cạnh đó cũng cần một năng khiếu bẩm sinh. Ánh mắt người nghệ nhân già lo lắng nhìn ra phía trời đêm.

TAGS

Đồng vọng một khúc sông xưa

Trần Thanh Hải |

Tôi rất ấn tượng với dòng trạng thái trên tường facebook của lão nhà văn Tống Phước Trị, viết về một thủy trình kỳ lạ với điểm khởi phát từ đập Bàu Nhum trên đất Lệ Thủy - Quảng Bình, đi qua các làng quê của Vĩnh Linh, Gio Linh, Triệu Phong, Hải Lăng, Phong Điền, Phú Vang, chơi vơi trên phá Tam Giang rồi ngược dòng Hương và kết thúc cuộc du hí ấy trên đất cố đô xưa, với kinh kỳ rêu phong trầm mặc. Một hành trình dùng dằng trên những con sông vừa quen, vừa lạ, đi qua trăm nẻo làng mạc xóm thôn, thăm thẳm những cánh đồng, vuông tôm, dập dềnh trôi qua những rừng bần, đầm lầy đầy lác và cói, lả lướt với những cánh chim trời trắng xóa buổi hoàng hôn… Một con thuyền nan mỏng manh, một gã lữ hành ngơ ngác, một dòng nước lúc vơi lúc đầy; cứ vậy lững lờ trôi, đi hết một thủy trình êm ái, ngược xuôi, quanh co, dích dắc… Chỉ tưởng tượng thôi cũng đã thấy mê ly, ảo diệu lắm rồi.

Lễ hội ARiêu Ping của người Pa Cô

Lê Văn Hà |

Lễ hội A riêu Ping của đồng bào Pa Cô ở miền tây Quảng Trị là một lễ hội tưng bừng, hoành tráng, trang trọng, chu đáo hơn so với các lễ hội khác, nhất  là lễ hội này được tổ chức chính thống 10 năm một lần của họ trên những cánh rừng đại ngàn Trường Sơn bao la, hùng vĩ.             

Nơi hội tụ và lưu giữ các giá trị lịch sử, văn hóa

Thu Hạ |

Gio Linh, mảnh đất với nhiều di tích, địa danh huyền thoại đã đi vào lịch sử như một biểu tượng của lòng dũng cảm, ý chí đấu tranh bất diệt của quân và dân ta trong các cuộc chiến tranh vệ quốc. Từ những giá trị đặc biệt đó, Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân huyện Gio Linh đang nỗ lực tận dụng lợi thế để từng bước khai thác, phát triển bền vững những tiềm năng du lịch gắn với với bảo tồn, gìn giữ các giá trị lịch sử, chiến tranh cách mạng.

Ba Lòng, miền thơm thảo ngọt lành

Cẩm Nhung |

Tôi vẫn nghĩ rằng Ba Lòng là một ân tứ của thiên nhiên đền bồi cho xứ sở đồi núi vừa hiểm trở lại khó nghèo Đakrông - vùng đất phía tây nam Quảng Trị. Đã nhiều lần Kim Oanh, cô bạn thân của tôi mời mọc: “Mày hãy đến thăm quê tao. Quê hương tao là một thung lũng xanh mỡ màu, thơ mộng và bình yên lắm”. Ba Lòng miền non xanh nước biếc, và không chỉ có thế, Ba Lòng sớm vươn dậy là đất anh hùng, chuyện ấy mọi người nói đã nhiều, đâu phải bạn tôi tự nhiên tự hào về quê hương của nó.