Sinh ra và lớn lên ở vùng quê miền núi giàu bản sắc văn hóa, nghệ nhân dân gian Đinh Thị Thoan (SN 1959), ở thôn Yên Đức, xã Minh Hóa (trước đây là xã Yên Hóa, huyện Minh Hóa) đã dành gần trọn cuộc đời gắn bó với những làn điệu dân gian của quê hương. Với niềm đam mê và tâm huyết, bà không ngừng sưu tầm, gìn giữ, diễn xướng và truyền dạy, góp phần bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống, để những câuhát mộc mạc, giàu bản sắc của vùng quê miền sơn cước được lưu truyền và sống mãi với thời gian.
Lớn lên từ những câu hát của mẹ
Niềm say mê những làn điệu dân gian đã được hình thành trong bà từ thuở ấu thơ, khi được đắm mình trong những lời ru ngọt ngào của mẹ. Khoảng 7 tuổi, bà đã theo mẹ đi hát ở nhiều nơi trong vùng. Những câu ca, điệu ví cứ thế thấm dần vào tâm hồn, trở thành một phần ký ức tuổi thơ và nuôi dưỡng tình yêu, niềm say mê văn hóa dân gian trong bà cho đến tận hôm nay.
Không chỉ được mẹ truyền dạy, bà còn có cơ hội học hỏi từ nhiều nghệ nhân có tiếng trong vùng như các ông, bà: Đinh Trí, Đinh Thị Phương Đống, Đinh Thị Dục, Đinh Thị Cứ và nghệ nhân ưu tú Trần Khánh Nguyên... Những nghệ nhân từng dìu dắt bà nay phần lớn đã tuổi cao, sức yếu. Dẫu vậy, tình yêu với dân ca trong họ chưa bao giờ vơi cạn. Sự tận tâm của thế hệ đi trước đã trở thành động lực để bà tiếp tục con đường gìn giữ văn hóa dân gian.
Nghệ nhân dân gian Đinh Thị Thoan chia sẻ: “Mỗi câu hát của quê hương không chỉ phản ánh đời sống lao động, sinh hoạt của đồng bào miền núi mà còn chứa đựng tình yêu quê hương, tình người cùng những giá trị văn hóa được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Càng sưu tầm, nghiên cứu, tôi càng thấy cuốn hút nên dành nhiều thời gian ghi chép, học cách hát để vừa hay, vừa mang đặc trưng của lối hát truyền thống”.
Bền bỉ "giữ lửa" dân ca
Nhiều năm gắn bó với dân ca, nghệ nhân Đinh Thị Thoan là một trong những hạt nhân tích cực của phong trào văn hóa dân gian ở địa phương. Ngoài đảm nhận vai trò chủ nhiệm Câu lạc bộ đàn và hát dân ca xã Yên Hóa, bà còn là thành viên tích cực của Câu lạc bộ đàn và hát dân ca huyện Minh Hóa trước đây.
Với tâm niệm, bảo tồn di sản không đơn thuần là giữ lại những câu hát xưa, mà phải đưa dân ca trở lại với đời sống, bà dành nhiều thời gian hướng dẫn, truyền dạy dân ca cho các thành viên câu lạc bộ và người dân địa phương. Đặc biệt, năm 2016, bà còn thành lập câu lạc bộ dân ca nhí tại Trường tiểu học Yên Hóa. Đây là nơi để các em học sinh làm quen với những làn điệu dân ca truyền thống, từng bước hình thành trong các em niềm yêu thích và ý thức gìn giữ văn hóa quê hương.
Với các em nhỏ, bà không chỉ dạy cách hát đúng giai điệu, phát âm rõ lời mà còn giải thích ý nghĩa, hoàn cảnh ra đời và những giá trị văn hóa được gửi gắm trong từng câu ca. Qua mỗi buổi học, những làn điệu tưởng như xa lạ với đời sống hiện đại dần trở nên gần gũi, giúp các em hiểu rằng văn hóa truyền thống không phải là những giá trị chỉ để lưu giữ trong sách vở, mà cần được hiện diện sinh động trong chính đời sống hôm nay.
Không chỉ hát rất hay những làn điệu đặc trưng của Minh Hóa như đúm ví, hò thuốc cá, bà còn diễn xướng thành thạo hát nhà trò (ca trù) một loại hình nghệ thuật đòi hỏi người hát phải có kỹ thuật thanh nhạc, khả năng xử lý tinh tế và sự am hiểu sâu sắc về lối hát cổ. Với chất giọng truyền cảm và quá trình rèn luyện bền bỉ, bà là một trong những gương mặt ấn tượng, đạt nhiều giải thưởng trong các hội diễn ca trù cấp tỉnh.
Song song với hoạt động biểu diễn, nghệ nhân Đinh Thị Thoan dành nhiều năm sưu tầm, gìn giữ những làn điệu dân ca đang đứng trước nguy cơ mai một. Với bà, mỗi giai điệu được lưu truyền là nguồn tư liệu quý, góp phần trao lại những giá trị truyền thống cho thế hệ mai sau.
Niềm vui lớn hơn với nghệ nhân Đinh Thị Thoan là tình yêu âm nhạc và văn hóa dân gian đang tiếp tục được vun đắp trong chính gia đình mình. Các con của bà đều có năng khiếu ca hát, nhất là những ca khúc mang âm hưởng dân ca. Đó cũng là sự tiếp nối tự nhiên của một gia đình nhiều thế hệ luôn gắn bó và góp phần gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống.
Đánh giá về những đóng góp của nghệ nhân Đinh Thị Thoan, nhà nghiên cứu văn hóa văn nghệ dân gian Đặng Thị Kim Liên, Trưởng phân hội Văn hóa Văn nghệ dân gian, Hội Văn học Nghệ thuật Quảng Trị cho rằng: “Nghệ nhân dân gian Việt Nam Đinh Thị Thoan là một trong những gương mặt tiêu biểu có nhiều đóng góp trong việc bảo tồn, gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống. Sự nỗ lực của bà trong sưu tầm, biểu diễn và truyền dạy đã giúp nhiều làn điệu như đúm ví, hò thuốc cá, ca trù được quảng bá rộng rãi, làm phong phú thêm bản sắc quê hương”.
Nhờ sự đóng góp bền bỉ của bà cùng các nghệ nhân trong Câu lạc bộ đàn và hát dân ca Yên Hóa và Câu lạc bộ đàn và hát dân ca Minh Hóa (cũ), nhiều làn điệu truyền thống như đúm ví, hò thuốc cá và ca trù đã được quảng bá rộng rãi và đạt nhiều thành tích tại các liên hoan dân ca của tỉnh.
Điều khiến bà trăn trở nhất là nhiều nghệ nhân am hiểu sâu về dân ca hiện nay đều đã lớn tuổi, sức khỏe ngày càng giảm sút. Trong khi đó, vốn dân ca truyền thống phần lớn được trao truyền bằng hình thức truyền miệng. Nếu không kịp thời sưu tầm và truyền dạy, nhiều làn điệu có thể bị thất truyền khi những người nắm giữ vốn cổ không còn đủ sức tiếp tục diễn xướng.
Theo bà, cần phát huy vai trò của các nghệ nhân cao tuổi, tạo điều kiện để họ truyền lại vốn cổ, cách hát và những hiểu biết về văn hóa dân gian cho lớp kế cận. Bà cũng kỳ vọng sau khi thực hiện sắp xếp, sáp nhập đơn vị hành chính, các câu lạc bộ dân ca sẽ sớm được kiện toàn, ổn định tổ chức và duy trì hoạt động thường xuyên.
Nghệ nhân dân gian Đinh Thị Thoan tâm sự: “Chừng nào còn khỏe, còn hát được thì tôi vẫn sẽ tiếp tục lưu giữ, diễn xướng và truyền dạy cho thế hệ trẻ để những câu hò, điệu ví tiếp tục được vang vọng, góp phần gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa quê hương”.
Nguồn tin: baoquangtri.vn
