Hò giã gạo lưu giữ tiếng nói, nếp sống và tình cảm xóm làng của người dân Quảng Trị. Lễ đón nhận bằng ghi danh di sản văn hóa phi vật thể quốc gia là dịp tôn vinh những người gìn giữ điệu hò, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo tồn, trao truyền di sản trong đời sống.
Tối 4.11, tại xã Vĩnh Hoàng, Sở VHTTDL Quảng Trị phối hợp với UBND xã tổ chức lễ đón nhận quyết định và bằng ghi danh nghệ thuật trình diễn dân gian hò giã gạo vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Nghệ thuật trình diễn dân gian hò giã gạo ở Quảng Trị được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 216/QĐ-BVHTTDL ngày 14.2.2023 của Bộ trưởng Bộ VHTTDL.
Cùng với nghi thức trao bằng, nghệ nhân các câu lạc bộ dân ca đến từ Vĩnh Hoàng, Cam Lộ, Hiếu Giang, Hải Lăng, Bến Quan đã trình diễn, giao lưu, chia sẻ kinh nghiệm thực hành di sản.
Từ nhịp chày đến lời hò đối đáp
Ở Quảng Trị, hò giã gạo bắt nguồn từ lao động sản xuất nông nghiệp. Trong công việc nhọc nhằn, người dân cất tiếng hò tạo niềm vui, giữ nhịp lao động. Tiếng chày, tiếng cối trở thành nhịp đệm cho lời ca.
Dần dần, điệu hò có mặt trong hội hè, giao lưu văn nghệ, trở thành nơi gửi gắm tâm tư, tình cảm. Tuy chưa xác định chính xác thời điểm ra đời, các tư liệu và đặc điểm nghệ thuật cho thấy hình thức hát đối đáp nam – nữ này đã tồn tại từ lâu, gắn với quá trình hình thành, phát triển của cộng đồng cư dân Quảng Trị.
Một cuộc hò thường có hai đội nam và nữ. Mỗi đội có người lĩnh xướng, gọi là “hò cái”, đảm nhận phần đối đáp; các thành viên còn lại, gọi là “hò con”, đồng thanh xô phụ họa. Nhịp điệu khỏe khoắn, tiết tấu tương đối nhanh, giai điệu bám sát thanh điệu, giọng nói địa phương.
Mở đầu bằng câu chào, câu mời, cuộc hò chuyển sang đối đáp, hò đố, hò đâm bắt, hò ân tình rồi khép lại bằng lời tạ từ, giã bạn. Sức hấp dẫn nằm ở khả năng ứng tác: người tham gia vừa hát, vừa nghe, lựa lời đáp lại bạn hò.
Lời ca sử dụng nhiều thể thơ, trong đó có lục bát, song thất lục bát, kết hợp các thủ pháp so sánh, ẩn dụ, chơi chữ, nói lái và sử dụng điển tích, điển cố. Địa danh, hình ảnh sông núi, làng quê đi vào câu hát, làm nên sắc thái riêng của hò giã gạo Quảng Trị.
Qua lời hò, phong tục, quan hệ gia đình, làng xã được phản ánh cùng những lời nhắn nhủ về lòng hiếu thảo, sự thủy chung, đức tính cần cù và tinh thần đoàn kết. Trong các cuộc kháng chiến, điệu hò còn cổ vũ, động viên nhân dân đấu tranh bảo vệ quê hương. Hò giã gạo cũng là nguồn tư liệu nghiên cứu ngôn ngữ, văn học dân gian, âm nhạc, lịch sử và phong tục tập quán.
Để cộng đồng tiếp tục giữ nhịp
Ngày nay, hò giã gạo được thực hành tại các hội diễn, câu lạc bộ dân ca, trường học, nhà văn hóa và trên sân khấu. Không gian diễn xướng mở rộng, song việc gìn giữ vẫn dựa vào nghệ nhân, những người nắm giữ lời ca, làn điệu và kỹ năng đối đáp.
Ông Lê Đại Thắng, Trưởng phòng Quản lý Văn hóa (Sở VHTTDL Quảng Trị) cho biết, bảo tồn hò giã gạo cần lấy cộng đồng làm chủ thể, nghệ nhân làm nòng cốt. Thời gian tới, tỉnh sẽ tạo điều kiện để nghệ nhân truyền dạy làn điệu, lời ca, kỹ năng diễn xướng; duy trì, phát triển các câu lạc bộ, đội văn nghệ dân gian, gắn thực hành với trao truyền di sản giữa các thế hệ.
Cùng với truyền dạy, công tác sưu tầm, kiểm kê, tư liệu hóa được chú trọng để lưu giữ lời ca, làn điệu và tri thức dân gian. Công nghệ số sẽ từng bước được ứng dụng trong quản lý, lưu trữ, quảng bá di sản. Việc bảo tồn cũng được định hướng gắn với sinh hoạt văn hóa cơ sở, giáo dục truyền thống và du lịch văn hóa, lựa chọn hình thức trình diễn phù hợp để công chúng, du khách có thêm cơ hội tiếp cận.
Theo ông Thắng, di sản cần tiếp tục sống trong sinh hoạt cộng đồng, được trao truyền cho các thế hệ hôm nay và mai sau. Việc truyền dạy cần đi cùng những cuộc hò, buổi sinh hoạt để người trẻ hiểu lời ca, biết cách xô, cách đối đáp và có nơi thực hành.
Nguồn tin: baovanhoa.vn
