Nhân kỷ niệm 100 năm cây cà phê có mặt trên vùng đất Khe Sanh, Quảng Trị (1926–2026), Quỹ Phát triển Con đường hoa ra mắt cuốn sách Trăm năm cà phê Khe Sanh, ghi lại hành trình một thế kỷ bén rễ, sinh trưởng và gắn bó của cây cà phê với đất đai, con người nơi đây.
Cuốn sách góp mặt nhiều tác giả, do nhà báo Lâm Chí Công- Chủ tịch Quỹ Phát triển Con đường hoa, chủ biên; Yên Mã Sơn và Hoàng Công Danh tổ chức bản thảo; Trần Song thiết kế, Hoàng Công Danh thiết kế bìa. Sách do Nhà xuất bản Thuận Hóa cấp phép xuất bản 10/2026.
Với dung lượng hơn 350 trang, được trình bày công phu, in màu trên giấy Couche 100, Trăm năm cà phê Khe Sanh không chỉ kể câu chuyện về một loài cây kinh tế, mà còn mở ra bức tranh nhiều chiều về lịch sử, văn hóa và đời sống của một vùng đất. Từ những hạt cà phê đầu tiên được gieo xuống đất đỏ bazan, qua bao biến động của thời cuộc, cây cà phê dần bén rễ, lan rộng trên những triền đồi, trở thành cây trồng chủ lực, tạo sinh kế cho đồng bào Vân Kiều, Pa Cô và người Kinh. Đó là hành trình của lao động và thích nghi, của những thăng trầm, mất mát và bền bỉ vươn lên, để hôm nay, thương hiệu cà phê Khe Sanh từng bước khẳng định vị thế, vươn ra thị trường thế giới.
Cuốn sách được ba phần tương ứng với ba chặng đường của cây cà phê và những chuyển động của vùng đất Khe Sanh.
Phần thứ nhất, “Nơi ươm mầm”, trở về với những dấu mốc đầu tiên, gắn với nhà thực vật học E. Poilane – người được nhắc đến trong câu chuyện khởi đầu của cây cà phê ở Khe Sanh. Từ những hạt mầm trên vùng đất đỏ, câu chuyện mở rộng đến những đồn điền, những ngày tháng đồng bào miền núi khai phá đất đai, lao động và tìm cách mưu sinh trong một không gian lịch sử nhiều biến động.
Phần thứ hai, “Hương vị bay xa”, là câu chuyện về một loài cây đi qua chiến tranh, lửa đạn và những biến động của phận người. Cà phê Khe Sanh trải qua những thăng trầm của sản xuất và mang trong mình dấu ấn của một vùng đất từng chịu nhiều đau thương, mất mát. Giữa những biến thiên của lịch sử, cây cà phê vẫn tồn tại, tiếp tục sinh trưởng và trở thành một phần ký ức chung của cộng đồng.
Phần cuối, “Bên ly cà phê, kể chuyện vùng đất”, hướng về hiện tại và tương lai. Khi chiến tranh đã lùi xa, những câu chuyện bên ly cà phê không chỉ nhắc nhớ quá khứ mà còn mở ra những suy ngẫm về hòa bình, sự hồi sinh, bản sắc văn hóa và khát vọng phát triển. Khe Sanh hôm nay đang chuyển mình trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế; cây cà phê không đơn thuần là sinh kế, mà còn là sản phẩm mang theo câu chuyện về vùng đất, con người và những giá trị riêng có của Quảng Trị.
Một điểm đáng chú ý của Trăm năm cà phê Khe Sanh là sự góp mặt của nhiều cây bút, nhà văn, nhà báo và nhà nghiên cứu giàu tâm huyết. Họ gặp nhau ở tình yêu quê hương, sự gắn bó với Khe Sanh và niềm say mê dành cho cà phê. Bằng những góc nhìn và cách thể hiện khác nhau, các tác giả đã góp phần tạo nên một tập sách đa thanh, nơi tư liệu lịch sử, ký ức cá nhân, trải nghiệm đời sống và suy tư văn hóa cùng hòa quyện.
Trong bài viết “Có một Khe Sanh không chiến tranh”, Bảo Khang – Kiên Đồng kể về những cựu binh Mỹ trở lại Khe Sanh, Làng Vây. Họ không khỏi ngỡ ngàng trước diện mạo đổi thay của miền đất từng in đậm dấu tích chiến tranh. Sau khi thăm lại sân bay Tà Cơn, Khu di tích Khe Sanh, Làng Vây và những địa danh lịch sử trên tuyến Đường 9, họ cùng ngồi lại bên ly cà phê đặc sản của vùng đất này. Những câu chuyện chiến tranh được kể lại không nhằm khơi sâu hận thù, mà để nhắc nhớ giá trị của hòa bình; những trang lịch sử được mở ra để nhìn về quá khứ và con người hiểu nhau hơn, hàn gắn những vết thương, hướng đến tương lai.
Cũng từ một góc nhìn khác, trong bài “Khe Sanh – miền chữa lành”, Hoàng Công Danh nhìn vùng đất này như một không gian có khả năng xoa dịu những tổn thương và đưa con người trở về với sự an yên bên trong mình. Tác giả viết: “Chữa lành tại Khe Sanh, vì thế không phải là một cách nói hoa mỹ, mà thực ra chính là một cuộc trở về. Trở về với sự nguyên sơ của thiên nhiên, và quan trọng hơn cả, là trở về với sự an yên ‘nhân chi sơ’ vốn có sâu thẳm trong lòng mình”.
Từ những hạt cà phê đầu tiên gắn với dấu mốc năm 1926, tròn một thế kỷ sau, diện tích cà phê ở Khe Sanh đã đạt hơn 4.000 ha, phủ xanh nhiều triền đồi và trở thành một trong những cây trồng chủ lực của kinh tế địa phương.
Với Trăm năm cà phê Khe Sanh, những người thực hiện không chỉ muốn lưu giữ câu chuyện của một loài cây mà còn góp phần lưu giữ ký ức của một vùng đất và những con người đã làm nên vùng đất ấy. Mỗi trang sách là một lát cắt của hành trình trăm năm, nơi lịch sử gặp gỡ đời sống, quá khứ đối thoại với hiện tại và những câu chuyện bình dị mở ra niềm tin vào tương lai.
Sách dự kiến ra mắt vào hạ tuần tháng 10/2026 tại Khe Sanh trong chuỗi Lễ hội "Theo dấu chân 100 năm Cà phê Khe Sanh".
