Cà phê thường được trồng trên những vùng đất quang đãng để cây nhận đủ ánh sáng. Nhưng tại xã Hướng Phùng, bà Trần Mai Hương lại chọn cách làm khác-giữ cây cà phê, đưa cây rừng vào trồng xen. Bắt đầu từ thời điểm giá cà phê xuống thấp năm 2019, sau 7 năm, khu vườn dần hình thành hệ sinh thái 4 tầng tán, mở ra hướng phát triển cà phê đặc sản gắn với bảo vệ môi trường.
Từ vườn cà phê độc canh đến hệ sinh thái 4 tầng tán
Hơn 5ha cà phê Arabica và Liberica tại Madam Hương Coffee-An Việt Farm, xã Hướng Phùng được phát triển theo mô hình vườn rừng. Cây gỗ lớn tạo bóng mát; cây ăn quả bổ sung sự đa dạng cho hệ sinh thái; cây cà phê sinh trưởng dưới tán; phía dưới là thảm thực vật góp phần giữ ẩm, bảo vệ đất và tăng độ mùn.
Năm 2019, khi giá cà phê xuống thấp, nhiều người tính chuyện chặt bỏ vườn cây để chuyển sang loại cây trồng khác. Bà Trần Mai Hương lại chọn giữ cà phê, trồng xen cây rừng để tìm hướng đi mới.
Bà Hương cho biết, cà phê trồng dưới tán rừng thì hạt cà phê sinh trưởng kéo dài ra, thời gian chín chậm hơn so với các vườn độc canh cả tháng trời và hương vị trong hạt cà phê cũng tốt hơn. Tôi suy nghĩ, cà phê có chất lượng tốt thì mình hướng đến sản phẩm tốt hơn.
Theo thời gian, tán cây rừng dần phủ lên vườn cà phê, góp phần điều hòa vi khí hậu, hạn chế tác động trực tiếp của nắng nóng và tạo môi trường sinh trưởng ổn định hơn cho cây. Quả chín chậm cũng tạo điều kiện phát triển hương vị đặc trưng của hạt cà phê.
Điểm đáng chú ý của mô hình là thay đổi cách tiếp cận sản xuất, không chỉ quan tâm đến sản lượng mà chú trọng chất lượng hạt, phương pháp chế biến và giá trị thị trường. Đây là hướng đi đáng quan tâm trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng tác động đến sản xuất nông nghiệp, còn người tiêu dùng đòi hỏi cao hơn về chất lượng và nguồn gốc sản phẩm.
Nâng giá trị hạt cà phê Khe Sanh
Từ mô hình vườn rừng, Madam Hương Coffee tập trung phát triển các dòng cà phê đặc sản với nhiều phương pháp chế biến. Theo chủ mô hình, dù năng suất không cao bằng cách trồng truyền thống, cà phê dưới tán rừng có lợi thế về chất lượng. Hiện khoảng 80% sản phẩm được xuất khẩu, 20% tiêu thụ trong nước.
Bà Hương cho biết, khi tán cây rừng phát triển ổn định, bà bắt đầu làm cà phê đặc sản và có khách hàng đặt mua. Sản phẩm đã đến Nhật Bản, Đức, Mỹ và các nhà rang xay cà phê trong nước. Khách hàng tại Australia cũng đã ký biên bản ghi nhớ, hướng đến hợp đồng chính thức.
Chất lượng sản phẩm được ghi nhận qua một số cuộc thi và đánh giá chuyên ngành. Theo thông tin từ cơ sở, hạt Liberica đạt Top 1 cuộc thi cà phê nhân xanh Đông Nam Á năm 2024; Arabica cũng đạt điểm số cao trong các đánh giá chất lượng quốc tế.
Ông Hoàng Văn Thanh, chuyên gia cà phê quốc tế CQI, ở phường Tăng Nhơn Phú, TP. Hồ Chí Minh, nhận xét: Trước đây, bà Hương làm cà phê bằng đam mê, còn nay đã định hướng phát triển theo phân khúc cà phê đặc sản. Thời gian từ khi ra hoa đến khi kết trái của cà phê nhà bà Hương khoảng 40 tuần. Thời gian phát triển kéo dài hơn nên hạt cà phê có điều kiện tích lũy nhiều đường hơn, chắc hơn, từ đó tăng cơ hội tạo ra một ly cà phê ngon và cho hương vị tốt khi pha.
Tháng 11/2026, bà Hương dự kiến tham gia giải thưởng Cà phê xuất sắc ACF 2026 tại Singapore. Với cơ sở, đây không chỉ là dịp quảng bá sản phẩm mà còn là cơ hội để cà phê Liberica Việt Nam được đánh giá theo bộ quy chuẩn chuyên môn quốc tế, qua đó nhận diện rõ hơn thế mạnh và những điểm cần cải thiện.
Xa hơn, bà Hương hướng đến phát triển Liberica thành sản phẩm chủ lực, mở rộng vùng trồng gắn với nâng cao chất lượng. Canh tác dưới tán rừng sẽ tiếp tục là định hướng xuyên suốt, góp phần bảo vệ đất, duy trì hệ sinh thái và từng bước đáp ứng các yêu cầu về phát triển bền vững, trong đó có quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu.
Mục tiêu lớn hơn là cùng người dân xây dựng thương hiệu “Cà phê vườn rừng Hướng Phùng”, kế thừa nền tảng hơn 100 năm lịch sử cà phê Khe Sanh. Việc kết nối với các nhà rang xay, nhà nhập khẩu tại Singapore, Nhật Bản, Hàn Quốc và châu Âu được kỳ vọng mở rộng đầu ra, đưa sản phẩm địa phương tiếp cận sâu hơn với thị trường quốc tế.
Ông Phan Ngọc Long, Phó Chủ tịch UBND xã Hướng Phùng, cho biết đây là mô hình trồng cà phê độc đáo, tiên phong tại địa phương, phù hợp với định hướng phát triển sản xuất gắn với bảo vệ rừng. Hiện nay, địa bàn xã đã phát triển thêm nhiều mô hình tương tự. Địa phương khuyến khích người dân canh tác theo hướng hữu cơ, trồng cà phê dưới tán rừng nhằm nâng cao giá trị kinh tế của cây trồng chủ lực.
Từ quyết định giữ lại vườn cà phê trong thời điểm giá xuống thấp, bà Hương đang từng bước tạo ra giá trị mới cho hạt cà phê Khe Sanh. Để hướng đi này phát triển bền vững, chất lượng sản phẩm cần song hành với hiệu quả kinh tế, bảo vệ hệ sinh thái và đầu ra ổn định. Khi được nhân rộng phù hợp, mô hình không chỉ tạo dấu ấn cho một cơ sở sản xuất mà còn có thể góp phần định hình thương hiệu cà phê vườn rừng Hướng Phùng.
Nguồn tin: Báo Quảng trị
