Lâu nay, bạn đọc biết nhiều về cuốn sách “Nhìn lại quá khứ: Tấn thảm kịch và những bài học về Việt Nam” của Robert S.McNamara, cựu Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ, người được xem là “kiến trúc sư” cuộc chiến tranh tại Việt Nam của Mỹ, tác giả hàng rào điện tử Mc Namara, một hàng rào của chiến tranh công nghệ cao đã bị phá sản. Cuốn sách này được xuất bản tại Mỹ tháng 4.1995, bản tiếng Việt được Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội xuất bản tháng 6.1995, tái bản tháng 6.2025.
Đây là cuốn hồi ký mà Robert S.McNamara định không bao giờ viết ra nhưng rồi phải viết, sau 30 năm im lặng, kể từ khi rời khỏi Lầu Năm góc. Nhưng có một cuốn sách khác, gai góc và dũng cảm, đi xa hơn và sâu hơn khi nói về chấn thương chiến tranh Việt Nam trong lòng nước Mỹ, nhất là trong các gia đình chính khách Mỹ, trực diện nói về tội lỗi của Robert S.McNamara và chính quyền Mỹ đã gây ra chiến tranh ở Việt Nam, về trách nhiệm phải nhận lỗi của Robert S.McNamara. Đó là cuốn sách “Vì cha chúng tôi nói dối” của Craig McNamara, con trai Robert S.McNamara, cựu Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ, xuất bản tại Mỹ năm 2022, bản tiếng Việt được Nhà xuất bản Trẻ, TP. Hồ Chí Minh xuất bản tháng 5.2025.
Qua cuốn sách “Vì cha chúng tôi nói dối”, Craig McNamara bộc bạch rằng ông đã “sống cả cuộc đời mình qua lăng kính của cuộc chiến Việt Nam”, “đối diện sự thật về cuộc chiến Việt Nam”, đối mặt với “một di sản đầy bạo lực” của cha ông và “gánh một phần di sản ông để lại” (2).
Là con Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ nhưng ông luôn có quan điểm bất đồng với cha ông về cuộc chiến tranh tại Việt Nam. Với sự quan sát nhạy bén và trái tim nhạy cảm, ông sớm thấy “tấm khiên” của cha ông che chắn sự thật về chiến tranh tại Việt Nam bị rạn nứt. Lúc mới bước vào tuổi thiếu niên, trong một lần đi trượt tuyết ở Aspen cùng cha mẹ, chứng kiến trong nhóm bạn bè ông có những người cương quyết phản đối chiến tranh tại Việt Nam, đòi chấm dứt bạo lực, ông cảm thấy đau khổ. Lúc mới 14, 15 tuổi, ông đã sớm có biểu hiện phản đối chiến tranh tại Việt Nam.
Trong phòng ngủ ở tầng ba nhà mình, ông treo ngược một lá cờ Mỹ trên bức tường đầu giường. Ông còn đóng dấu cờ Mỹ ngược trên các bức thư và thầm mong bưu tá nhìn thấy phong bì sẽ nhận biết trong nhà Robert S.Mc Namara đang có người chống chiến tranh Việt Nam. Ông còn lén lấy một số đồ vật mà cha ông mang từ Việt Nam về cất giữ đem vào phòng ngủ của mình như: Mấy lá cờ Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam treo trên tường, trong đó có một lá cờ phía Mỹ thu được trong một cuộc chạm súng với quân đội Bắc Việt, bộ sưu tập súng đạn bị tịch thu, mấy lưỡi chông sắc và có hai ngạnh dùng gài hầm chông. Năm ông 17 tuổi, trong lần có một nhóm người biểu tình vây lấy chỗ gia đình Robert S.Mc Namara đang thuê để ở, cha mẹ ông lánh vào nhà, tránh mặt, nhưng ông vẫn quyết ở bên ngoài để gặp và nói chuyện với họ. Họ đã tặng ông một tấm poster phản chiến, kêu gọi hoà bình và ông đã treo nó lên tường phòng ngủ của mình trong nhiều năm.
Năm 1969, lúc đang học đại học năm thứ nhất, ông đã chạy xe đến Berkeley để tham gia một cuộc biểu tình của cả ngàn người. Cuộc biểu tình đã mở một phiên toà giả định xử tội tổng thống Nixon gây chiến tranh ở Việt Nam và làm chiến tranh lan sang cả Campuchia, tạo kịch tính, khiến đám đông bùng nổ và biến thành bạo động. Ở trường học, ông tham gia chiếm giữ toà nhà văn phòng trường, biểu tình ngồi, diễn thuyết, ông tự tay viết truyền đơn phản chiến. Ông còn tham gia cuộc biểu tình tại sân bay San Francisco, chiếm giữ một trong hai sảnh nhà ga, cùng nhóm bạn thay nhau đọc to nhiều giờ liền tên những lính Mỹ tử trận tại Việt Nam. Ông đi biểu tình còn nhiều hơn đi học. Muốn thoát vòng lẩn quẩn, tránh xa Washington, cái nôi của bộ máy quân sự chính trị và kinh doanh của Mỹ, muốn rủ bỏ “những cảm xúc về cha và đất nước tôi”, được bạn rủ rê, năm 1971, ông đã lên đường “phiêu lưu” đến các nước Trung Mỹ và Nam Mỹ: Mexico, Guatemala, Costa Rica, El Salvador, Honduras, Nicaragua, Panama, Colombia, Ecuador, Peru, Argentina, Chile. “Tôi bỏ nước Mỹ ra đi, chủ yếu là vì cuộc chiến ở Việt Nam – cuộc chiến ấy vẫn đang tiếp diễn”. Nhờ trải nghiệm công việc trong các trang trại ở Trung Mỹ và Nam Mỹ qua chuyến “phiêu lưu” này, sau đó theo học Đại học về nông nghiệp, với tình yêu đất đai và trồng trọt, Craig McNamara trở thành chủ trang trại trồng cây óc chó. Ông muốn “sự nghiệp của mình phải bền vững hơn”, rút kinh nghiệm từ những thất bại trong cuộc đời của cha ông, người đã bị đè nặng bởi những sai lầm và hối tiếc.
Cuốn sách “Vì cha chúng tôi nói dối” cho thấy mối quan hệ lạ lùng giữa hai cha con Robert S.Mc Namara – Craig McNamara: gần nhau nhưng vô cùng xa cách, giữa hai người như có “vạn lý trường thành”. Robert S.McNamara đã không hiểu được nỗi lòng của đứa con máu mủ, sống kề bên mình thì làm sao có thể hiểu được một điều lớn lao và khó khăn hơn là hiểu dân tộc Việt Nam như chính ông đã cay đắng thú nhận, rằng do “sự thiếu hiểu biết cơ bản của chúng ta về lịch sử văn hoá và chính trị của nhân dân trong vùng” (3) đã dẫn đến “sai lầm khủng khiếp” của nước Mỹ.
Trong mối quan hệ cha con, Craig McNamara luôn muốn cha mình đối mặt với vấn đề chiến tranh tại Việt Nam, nhưng Robert S.McNamara thường tìm cách lảng tránh. Ngày từ năm 13 tuổi, Craig McNamara đã “bắt đầu nghi ngờ sự chính trực của cha”. Năm 1966, lúc mới 15 tuổi, từ trường nội trú Saint Paul, nhân có người bạn sắp chuẩn bị một cuộc giảng bình chống chiến tranh, Craig McNamara đã gọi điện cho cha và đề nghị: “Cha ơi, nếu cha có thông tin hay tài liệu gì ủng hộ lập trường của cha về cuộc chiến thì cha gửi cho con được không?”. Robert S.McNamara im lặng giây lát rồi hứa với con: “Chắc chắn là được, Craigie. Cha sẽ bảo thư ký lo vụ đó”. Nhưng rút cuộc, Robert S.McNamara không bao giờ gửi tài liệu cho con như đã hứa. Có lần, Craig McNamara đã truy vấn “gay gắt chưa từng có”, “thẳng thừng không khoan nhượng” với cha ông, sau khi cha ông xuất bản cuốn hồi ký “Nhìn lại quá khứ: Tấn thảm kịch và những bài học về Việt Nam” năm 1995. Nhận thấy dư luận, nhất là các cựu chiến binh phản ứng, vì với cuốn hồi ký muộn màng này, cha ông đã thừa nhận sai lầm nhưng chưa nói lời xin lỗi, ông nói với cha ông: “Con đoán là họ giận dữ vì cha đã để tận 30 năm, cha ạ”. Cha ông biện bạch: “Con phải nhớ là cha hành động theo kinh nghiệm lịch sử của mình”. Ông thẳng thắn nói: “Và cha đã hành động sai”. Ông còn gắng ép cha ông nói câu “xin lỗi” về cuộc chiến ở Việt Nam, nhưng cha ông đã không làm. Năm 1995, mặc dù làm ăn đang thua lỗ và bận rộn nhiều việc, ông vẫn ngỏ lời với cha ông rằng rất muốn đi sang Việt Nam cùng cha. Nhưng cha ông đã từ chối: “Ồ, cha nghĩ là sẽ không thích hợp đâu”. Ông đã nén lòng lại để không bật khóc. Phải đến 22 năm sau, tức là năm 2017, ông mới cùng con gái sang Việt Nam. Trong cuốn sách của mình, nhiều lần ông chỉ rõ, khoảng cách lạ lùng trong mối quan hệ cha con ông, nguyên nhân “không chỉ bởi chúng tôi ít ở bên nhau, mà còn xa cách hơn vì sự thiếu trung thực”. Cuốn sách của Craig McNamara đã nêu rõ chính sự thiếu trung thực, thiếu minh bạch của cha ông đã dẫn đến những hệ luỵ, chấn thương nhức nhối trong gia đình ông và trong lòng nước Mỹ, dẫn đến thất bại của cha ông và nước Mỹ. Giữa thập niên 60, Craig McNamara và mẹ đi khám bệnh, được bác sĩ chẩn đoán cả hai người đều bị bệnh loét dạ dày. Nguyên nhân bệnh tình, theo Craig McNamara suy đoán là do di truyền nhưng hơn nữa là do “cả hai đều bị đè nặng, cả cơ thể lẫn tâm trí, bởi các quyết định của cha”. Robert S.McNamara hẳn đã biết bệnh tình của vợ con ông trong thời gian ông làm Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ. Sau này, trong cuốn hồi ký muộn màng của mình, Robert S.Mc Namara thừa nhận nguyên nhân vợ con ông bị bệnh là do phải chịu đựng những căng thẳng từ dư luận Mỹ phản đối gay gắt chiến tranh Việt Nam: “Đáng buồn hơn là những căng thẳng này đã ảnh hưởng tới gia đình tôi. Marg bị vết loét dạ dày nguy hiểm phải phẫu thuật vào mùa hè năm sau. Craig, con trai tôi, mới đang ở tuổi vị thành niên, một thời gian sau cũng bị một vết loét như vậy” (4). Nhưng Robert S.Mc Namara đã lờ đi những chấn thương này vì “muốn che chắn gia đình mình khỏi những giai đoạn đau đớn trong sự nghiệp của ông”. Craig McNamara phân tích hệ luỵ từ sự “thiếu trung thực” của cha ông: “Thái độ đó đã có tác động đến tôi y như sự thiếu minh bạch của ông tác động đến công chúng. Ông chưa bao giờ thực sự xin lỗi nước Mỹ, cũng chưa bao giờ thực sự xin lỗi tôi. Việc cố gắng che chắn cho con người là không có tác dụng. Một tấm khiên sẽ tạo ra bóng tối”. Craig McNamara tham gia phong trào phản chiến là để “chống chọi với sang chấn tâm lý trong gia đình mình”.
Điều đặc biệt đáng lưu tâm, cuốn sách của Craig McNamara đặt vấn đề rằng Robert S.Mc Namara có thể thay đổi lịch sử, bằng việc nhận lỗi và từ bỏ thể chế sai lầm đã gây ra chiến tranh tại Việt Nam: “Cha không nhận lỗi, dù đó là việc rải chất độc da cam, các chiến dịch ném bom làm chết hàng triệu dân thường, hay dùng số liệu thống kê sai lệch, trong khi nếu nhận lỗi ông đã có thể thay đổi lịch sử. Ông luôn trốn sau những từ ngữ quá đơn giản như đã viết trong cuốn hồi ký – chúng ta đã sai, chúng ta đã mắc sai lầm”, “Cha luôn trung thành với thể chế. Ông có thể tự coi mình chỉ là một phần trong thể chế gây chiến tranh, nhưng ông vẫn là một trong những lãnh đạo nổi bật của quốc gia, một trong số ít có thể thay đổi lịch sử bằng tài lãnh đạo và trí tuệ của ông. Nếu ông
nghĩ chiến tranh là sai lầm nhưng không thể khiến thể chế ấy đổi ý, lẽ ra ông nên rời bỏ thể chế. Nhưng ông đã không làm vậy. Thay vào đó, ông lại tiến hành chiến tranh. Sau đó, ông vẫn không nói lời xin lỗi. Đối với tôi đó chính là sự thật về lòng trung thành của cha tôi”. Đây là cách đặt vấn đề mạnh mẽ, trí tuệ và sâu sắc của cuốn sách. Rằng không thể trung thành với một thể chế hiếu chiến, sai lầm!
Vì thành thật với chính mình, với cha mình, với gia đình mình và có lẽ là cả với nước Mỹ, Craig McNamara đã viết ra cuốn sách “nặng như đá” này. Khi viết ra rồi, ông như cất bớt được gánh nặng phiền não. Ông ước có thể viết cuốn sách này trước khi cha ông qua đời năm 2009. Nhưng mãi mười năm sau, mơ ước mới thành, khi ông học một khoá sáng tác tại Học viện Sự nghiệp Thành đạt (Distinguished Careers Institute – DCI), Đại học Stanford và sau đó, dành ra hai năm rưỡi để viết cuốn sách này. Cuốn sách là cuộc tâm sự giữa ông và cha ông, một cuộc tâm sự chưa bao giờ có được, lúc cha ông còn sống, vì sự né tránh và thiếu trung thực của cha ông. Rút kinh nghiệm sâu sắc từ mối quan hệ đứt gãy giữa ông và cha ông, với cuốn sách này, ông muốn xây dựng mối quan hệ gia đình hậu duệ Robert S.Mc Namara bền chặt hơn. Ông hy vọng vợ con ông sẽ hiểu được ông đầy đủ hơn, “rằng từ nay tới cuối đời, chúng ta sẽ vẫn tiếp tục hiểu biết về nhau đầy đủ hơn nữa”.
“Vì cha chúng tôi nói dối” không đơn thuần chỉ là cuốn hồi ký “dũng cảm và mang tính huỷ diệt” mà còn hướng đến một sự hoá giải, chữa lành và tái tạo. Craig McNamara viết để có thể chữa lành chấn thương trong chính mình, trong gia đình mình và có lẽ, cả trong những gia đình người Mỹ bị chấn thương bởi chiến tranh tại Việt Nam: “Tôi mường tượng rằng cuốn sách có thể góp phần khép lại – thậm chí có thể chữa lành”. Craig McNamara hy vọng hàng triệu người phải chịu đau khổ trong chiến tranh tại Việt Nam, do những quyết định của cha ông, “có thể nhận cuốn sách này như một món quà tạ lỗi, là nỗ lực của gia đình chúng tôi trong việc nhìn lại quá khứ, dù sự đền đáp này có không thoả đáng đến thế nào đi nữa”. Ông “ước mong được tha thứ – cho bản thân và cho cha tôi”.
Sau cùng, sau những trang viết về bi kịch cha con và chấn thương từ chiến tranh của Mỹ tại Việt Nam, cuốn sách của Craig McNamara hướng đến giấc mơ thay đổi, tái tạo, hướng đến một thế giới không có chiến tranh. Trong lời bạt, có thể coi như phần “vĩ thanh” của cuốn sách, viết trong bối cảnh thế giới hiện vẫn còn xảy ra chiến tranh, xung đột, “nhiều sự thật gây bất an hơn”, Craig McNamara đặt ra câu hỏi khắc khoải: “Trong một tương lai như thế nào thì thế giới mới thoát khỏi những cuộc chiến?”. Câu hỏi này lâu nay nhân loại đã và đang nhọc lòng đi tìm câu trả lời.
Riêng Craig McNamara đặt ra cho mình những bài học cuộc đời dưới dạng câu hỏi dành cho ông và các con ông, dành cho những ai còn đau khổ và buồn tủi như ông, vì hành động của cha ông: “Trách nhiệm của tôi là gì trong một thế giới mà bất công cứ liên tục xảy ra? Tôi có thể đóng góp bằng cách nào cho sự công bằng với vai trò thành viên cộng đồng? Tôi làm sao để ngăn không cho tham vọng cá nhân lấn át quyết tâm làm điều thiện? Tôi đã hành động đủ chưa?”. Những câu hỏi cật vấn lương tri này của cuốn sách đã gửi đến bạn đọc thông điệp vì một thế giới hoà bình bền vững, ngoài những nội dung như viết để tạ lỗi, để mong tha thứ, để có thể chữa lành. Vì ước mong hoà bình mà Craig McNamara “suốt nhiều năm, hễ cứ nói đến từ Việt Nam là tôi chực muốn khóc”. Các chính khách “nóng đầu”, những kẻ lái súng… giờ đây cần nghe tiếng khóc này để tránh đi những sai lầm lịch sử. Và nhân loại thiện lương, nghe tiếng khóc này để cảm nhận sâu sắc hơn giá trị của niềm vui hoà bình, để cùng chung tay kiến tạo thế giới hoà bình bền vững.
