Như là duyên nợ với Khe Sanh, mỗi lần trở lại vùng đất này tôi đều có những cảm nhận riêng. Giữa hai chiều thời gian, mảnh đất từng là chiến trường xưa, đến bây giờ cuộc sống đã sinh sôi, là vùng đất có cà phê Arabica thơm ngon nổi tiếng, đến nay đã có chiều dài sức sống 100 năm.
Khe Sanh, chiến địa một thời
Về Khe Sanh nhiều lần, tôi cứ nghĩ mãi về cái vị trí hiểm yếu của mảnh đất này trong chiến tranh. Chỉ là một thung lũng Khe Sanh nằm bên con đường số 9 mà từng một thời được đắp sa bàn trong phòng của Tổng thống Mỹ Lyndon B.Johnson trong cuộc chiến năm 1968 để điều hành quân Mỹ. Và sau đó cái tên Khe Sanh được nhắc lại trong diễn văn của Tổng thống Mỹ thứ 44 - Barack Obama nhân lễ nhậm chức.
Điều gì ở Khe Sanh đã ám ảnh ký ức chiến tranh của Tổng thống Mỹ đến vậy? Phải chăng là cuộc vây hãm 170 ngày đêm của quân Giải phóng và trận đầu tiên quân Giải phóng đưa xe tăng vào chiến đấu ở một địa hình rừng núi miền tây Quảng Trị.
Được biết, trong hệ thống các di tích chiến tranh cách mạng ở Quảng Trị, Bảo tàng chiến thắng Đường 9 - Khe Sanh và sân bay Tà Cơn là di tích có số khách đến thăm nhiều nhất, trong đó có những cựu chiến binh Mỹ từng tham chiến ở Việt Nam và du khách đến từ các nước phương Tây.
Với khuôn viên khu di tích được quy hoạch có diện tích tương đối rộng, hệ thống hiện vật trưng bày có thể khối lớn, đã tái tạo lại được cảnh chiến trường khốc liệt năm xưa, giúp cho khách tham quan hiểu rõ hơn về quá khứ hào hùng của dân tộc Việt Nam.
Khác với trước đây di tích sân bay nhưng chẳng có máy bay, bây giờ ấn tượng đập vào mắt khách tham quan là những chiếc máy bay CH47, UH-14, C-130 được Bảo tàng Quân sự Việt Nam “chi viện” để trưng bày ngoài trời ở khu di tích. Mới đây lại được Thành phố Hồ Chí Minh “chi viện” thêm một chiếc máy bay C-119, loại máy bay chuyên chở, tiếp viện cho chiến trường Khe Sanh của quân đội Mỹ năm 1968 càng làm phong phú thêm cho khu di tích lịch sử này.
Bây giờ chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ. Sau ngày đất nước thống nhất, người dân khắp các vùng quê trong và ngoài tỉnh lên mảnh đất cao nguyên từng một thời là chiến trường xưa để lập nghiệp, mà hồi đó gọi là đi kinh tế mới.
Cùng với đồng bào dân tộc Vân Kiều, Pa Kô, họ đã làm bật dậy khát vọng bazan với những vườn cà phê trĩu hạt. Điều kỳ diệu là những hạt cà phê Arabica nơi vùng đất cao nguyên Khe Sanh này mấy mươi năm sau lại được xuất khẩu qua Mỹ và các nước châu Âu. Điều đó chắc chắn cách đây mấy chục năm về trước không ai có thể nghĩ đến.
Theo nhiều tài liệu đã công bố thì cây cà phê được người Pháp đưa vào trồng tại Khe Sanh từ thập niên 1920. Người đem cây cà phê đầu tiên vào trồng ở Khe Sanh là nhà thực vật học người Pháp tên là Eugène Poilane. Ông mất tại đây và mộ phần còn nằm trong khuôn viên vườn nhà của một hộ dân. Người dân Khe Sanh đến nay vẫn nhắc đến ông như một người “mở đất” cho vùng đất Hướng Hóa.
Hiện nay, cà phê Khe Sanh đã có mặt trong trong chuỗi cà phê đặc sản của Việt Nam. Một số lô Arabica Khe Sanh rang xay và giới thiệu tại Nhật Bản, châu Âu, châu Mỹ và thị trường cà phê đặc sản trong nước. Hơn thế, cà phê Khe Sanh còn có một xuất xứ rất riêng, đó là một vùng cà phê từng đi qua chiến tranh dữ dội, rồi hồi sinh trên đất bazan đỏ lửa của chiến trường Đường 9 lịch sử. Chính điều đó khiến thương hiệu cà phê Khe Sanh không chỉ mang giá trị nông sản mà còn có cả chiều sâu văn hóa và ký ức lịch sử.
Mặn nồng với đất Khe Sanh
Với Khe Sanh, kể cũng cần nói thêm về một thế hệ đã lớn lên, trưởng thành, ra đi rồi quay về với mảnh đất này. Như một đồng nghiệp của tôi là nhà báo Lâm Chí Công. Quê ở Triệu Phong, Công theo gia đình đi kinh tế mới lên Khe Sanh năm 1976, từ thời nơi đây còn là rừng thiêng nước độc.
Cũng nhờ sự tảo tần của cha mẹ với đất đai ở Khe Sanh mà gia đình đã vượt qua được khó khăn buổi đầu lên đây lập nghiệp. Khi vườn cây trái, cà phê được ươm trồng cắm sâu vào lòng đất bazan, cuộc sống gia đình Công mới ổn định, nhờ đó ba mẹ anh đã nuôi được các con học hành thành đạt.
Khi chưa đến tuổi nghỉ hưu, Công đã rời chức vụ phó tổng biên tập tạp chí để trở lại Khe Sanh với công việc lâu nay anh đã làm - Chủ tịch Quỹ phát triển con đường hoa Quảng Trị. Vậy là anh đã trở về nơi đã ra đi để gầy dựng lại những con đường hoa dã quỳ dọc tuyến đường Trường Sơn; trồng thêm loài hoa Osaca ở vùng Lìa, trồng thử nghiệm cây sầu riêng ở vườn nhà; chăm sóc vườn cà phê, làm điện mái nhà để tiết kiệm nguồn điện cho gia trại; tổ chức các cuộc thi báo chí viết về vùng đất Khe Sanh.
Được biết, hiện Quỹ con đường hoa do anh sáng lập đã và đang tích cực truyền thông, hỗ trợ để đồng bào quay trở lại với việc trồng giống cà phê mít - một giống cà phê có lịch sử 100 năm trên đất Khe Sanh.
Nghĩ cũng cần nói thêm về một “bóng hồng” rất tâm huyết với cây cà phê Khe Sanh, đó là Chủ tịch UBND xã Khe Sanh Thái Thị Nga. Có một việc bà Nga làm rất có ý nghĩa, đó là xây dựng chỉ dẫn địa lý cho cà phê Khe Sanh ngay từ những ngày còn là cán bộ Sở Khoa học - Công nghệ Quảng Trị.
Thời điểm đó Nga đã kết nối với nhiều đơn vị, thực hiện những chuyến thực địa về các bản làng, tiếp xúc với người dân và chính quyền địa phương. Và rồi một dấu mốc quan trọng là việc cà phê Khe Sanh được cấp văn bằng bảo hộ chỉ dẫn địa lý “Khe Sanh” (ngày 4/11/2025) với diện tích khoảng 3.900 ha. Từ đây, cây cà phê của vùng cao nguyên Khe Sanh chính thức có “căn cước” trên thương trường.
Còn nhớ hôm các bạn của tôi ở thành phố Đà Nẵng ra thăm Khe Sanh, nhiều bạn ngỡ ngàng với mảnh đất từng là chiến trường xưa nay đang hồi sinh mãnh liệt.
Một bạn đã viết trên mạng xã hội sau chuyến đi: “Không ngờ trên đường vào thăm Bảo tàng chiến thắng Đường 9 - Khe Sanh và sân bay Tà Cơn, bắt gặp một vườn cà phê Arabica nở hoa trắng muốt bên đường. Mình xin bác tài dừng lại để chụp ảnh. Mải mê với thảm hoa trắng cà phê, thật lâu sau chúng tôi mới vào bên trong khu di tích, nơi trưng bày nhiều hình ảnh, các loại bom đạn, máy bay của Mỹ trong cuộc chiến sinh tử năm 1968 của quân Giải phóng để giành lại đất đai, nhà cửa, ruộng vườn…”.
Vâng, nhiều người đến Khe Sanh hôm nay cũng có cảm nhận như thế. Khe Sanh - chiến trường xưa giờ là địa chỉ du lịch được nhiều người biết đến, là miền đất quả vàng của cà phê và nắng gió.
Điều kỳ diệu hơn là có nhiều người đến Khe Sanh, vì yêu mến vùng đất này, vì sự quyến rũ của hương vị cà phê phố núi mà ở lại. Họ đang ngày đêm âm thầm chăm chỉ làm lụng và kỳ vọng về sự phát triển của đô thị vàng Khe Sanh đáng sống mai này!
Nguồn tin: baodanang.vn
